منظره‌ى شهر چندان دلگشا و باصفا نيست . درست است كه كوچه‌هاى آن عريض و بزرگ است ، ولى خانه‌هاى يك طبقه و خاكسترى رنگش كه به‌طور يك‌دست در دو طرف كوچه‌ها قرار دارند ، وضع كسالت‌آورى به اين شهر داده است . خانه‌يى كه اخيرا توسط يك نفر داروساز ساخته شده است ، رونمايى از سنگ دارد و اين ساختمان را به عنوان نمونه‌يى از معمارى ممتاز و نادر به خارجىها نشان مىدهد . با وجود رونق كم‌وبيش قابل ملاحظه‌ى بازرگانى ، بازار شهر از دكان‌هاى محقر چوبى يا سنگى زمخت تشكيل يافته و از زيبايى و اهميت به كلى بىبهره است . دو ميدان شن و خاشاك‌دار كه چند درخت كم رشد نيز دارد و با هزار زحمت درخت‌ها را سبز و شاداب نگاه داشته‌اند تا اندازه‌يى به سرسبزى و صفاى شهر كمك مىكند . در عوض ، تعداد كليسا زياد است . از كليساى بزرگى كه مىگويند نمونه و تقليد كاملا دقيقى از كليساى آنى است گرفته تا كليسايى كه اخيرا ساخته شده و منضم به دو دبيرستان دخترانه و پسرانه است ، بناهاى آبرومند شهر هستند و در آن دو دبيرستان به روش آموزشى فروبل « 1 » تدريس مىشود و از اينكه اين‌روش از چنان راه دور به اين زودى به اين ديار رسيده است ، سخت اسباب تعجب من شد . ارمنيان يونانى الاصل نيز براى خود كليساى مخصوصى دارند كه البته كليساهاى ارمنيان كاتوليك از كليساى آنان زيباتر است . اسقف كليساى مذكور پيرمرد خوب و سرزنده و تر دماغى بود كه با محبت تمام ما را پذيرفت و سعى مىكرد كه با چند كلمه‌يى كه از زبان لاتين هنوز در زواياى ذهنش به ياد داشت با ما صحبت كند . ضمنا اين نكته را نيز بايد اذعان كرد كه ارمنيان و كشيشانشان ، اعم از اينكه گريگورى ، يونانى يا رومى [ كاتوليك ] باشند همه با يكديگر تفاهم كامل دارند و قبل از هر چيز خود را ارمنى مىدانند و براى گسترش فرهنگ و معنويات ملت خويش ، با توافق و همبستگى كامل به‌طور دسته‌جمعى كار مىكنند . در ته قلبشان بدشان نمىآيد كه از شرّ روس‌ها راحت شوند و حكومت مستقلى تشكيل دهند كه فقط تحت حمايت عالى تزار باشد . امتناع دولت از ترميم مجدد آنى و ممانعت از ورود بزرگان راسكولنيك « 2 » و يونانى به

--> ( 1 ) . Frobel : از علماى تعليم و تربيت معروف آلمانى [ 1782 - 1852 ] . م . ( 2 ) . Raskolnik : اين كلمه روسى و به معناى نوعى انشعاب مذهبى است و پيروان اين فرقه اصلاحاتى را كه توسط اسقف Nikon به سال 1654 در كليساى ارتدكس انجام گرفت ، قبول ندارند و آن را مغاير با -